Szkodniki
Wiele szkodników upodobało sobie pomidory i ich owoce, a z wieloma z nich trzeba rozprawić się w porę, aby nie zagroziły poważnie zbiorom. Obecnie rzadko mamy do dyspozycji środki ochrony roślin, dlatego tak ważne jest, by regularnie, najlepiej co tydzień, dokładnie oglądać rośliny. Szkodniki często znajdziesz na spodniej stronie liści. Wieszając żółte tablice lepowe i uważnie przeglądając to, co się na nich złapało, możesz wcześnie wykryć atak i szybko zareagować.
Mszyce często atakują młode rośliny. Mnożą się bardzo szybko, więc każdy atak trzeba powstrzymać, zanim wymknie się spod kontroli. Użyj preparatu ochronnego, roztworu szarego mydła lub podobnego środka. Zwykle dobrze sprawdza się też rozgniatanie owadów palcami albo obmywanie zaatakowanych części rośliny zimną wodą. Pamiętaj, by powtórzyć zabieg, bo zawsze któryś osobnik przetrwa i szybko znów się namnoży.
Mączlik szklarniowy to kolejny owad, który często pojawia się w uprawie. Najlepiej czuje się w zamkniętych, suchych i ciepłych miejscach, takich jak nagrzany słońcem parapet czy szklarnia. Owad przechodzi kilka stadiów rozwojowych, ale najwięcej szkód wyrządzają dorosłe, latające osobniki, które wysysają sok z młodych części rośliny. Przy silnym ataku liście mogą zostać mocno zabrudzone odchodami owadów, na których szybko rozwijają się grzyby tworzące brudny, czarny nalot. Nalot ten nie przepuszcza światła do liścia, przez co liść zasycha i więdnie. Aby ograniczyć atak, użyj preparatu ochronnego lub roztworu szarego mydła. Innym, bardzo skutecznym sposobem na mączliki są dostępne w sprzedaży żółte tablice lepowe. Są całkowicie nietoksyczne, a latające owady przyciąga żółty kolor. Gdy już przykleją się do tablicy, nie są w stanie się uwolnić. Tablice dobrze działają też na inne latające szkodniki, takie jak ziemiórki i wciornastki.
Choroby korzeni mogą się pojawić, jeśli uprawiasz pomidory w tej samej ziemi kilka lat z rzędu, co często zdarza się przy uprawie na grządkach w szklarni. Tę grupę problemów często określa się wspólnym mianem „zmęczenia gleby”. Sprawców nie da się zobaczyć gołym okiem. Chodzi o mikroskopijne organizmy, często nicienie, które atakują korzenie rośliny. Najlepszym rozwiązaniem jest coroczna zmiana miejsca uprawy, ale w szklarni często nie jest to możliwe. Zamiast tego poprawia się glebę, dodając sporo kompostu, dobrze przekompostowanego obornika, skoszonej trawy i tak dalej, albo wymienia się całą ziemię. Usuniętą ziemię można wykorzystać pod wszystkie inne rośliny, ale nie pod pomidory ani paprykę, bo obie te rośliny są na nie podatne.
Przędziorki to pajęczaki wielkości około milimetra, które wysysają sok z rośliny. Jednocześnie tworzą tuż przy liściach gęstą, delikatną pajęczynę, a przy silnym ataku cała roślina wygląda, jakby była nią oplątana. Szkodzą przede wszystkim na etapie podchowywania rozsady, rzadziej latem w uprawie. Przędziorki najlepiej czują się w ciepłych, suchych i zamkniętych miejscach, na przykład na ciepłym parapecie, gdzie stłoczona rozsada pomidorów czeka na wysadzenie. Jako pierwsze atakowane są rośliny, które zahamowały wzrost z powodu ciasnoty, zbyt małej doniczki, nieregularnego podlewania i nawożenia. Silny atak może szybko przenieść się na inne rośliny, dlatego warto regularnie sprawdzać, czy nie pojawiły się przędziorki. Oglądaj spodnią stronę liści, zwłaszcza tych, które są lekko żółto-zielono-czerwone i wyglądają na sfatygowane. Może się przydać lupa, bo przędziorki są bardzo małe. Najważniejsza jest profilaktyka: zdrowe, dobrze rosnące rośliny, które nie stoją w ścisku. Termin siewu dopasowany do tego, kiedy możesz wysadzić rozsadę, i doniczka odpowiednia do zapotrzebowania rośliny na wodę i składniki pokarmowe znacznie zmniejszają ryzyko ataku. Możesz też wykorzystać małe pożyteczne owady, które zjadają szkodniki. Mówimy wtedy o biologicznej ochronie roślin.
Lacanobia oleracea to ładna ćma z rodziny sówkowatych. Dorosły motyl nie szkodzi pomidorom. Uważać trzeba na jego żarłoczne gąsienice. Zwykle szkody nie są duże i pomidorów wystarcza zarówno dla ciebie, jak i dla motyla. Atak pojawia się zazwyczaj późnym latem, w sierpniu lub wrześniu. Poznasz go po wygryzieniach na owocach i liściach, choć sprawcy zwykle nie widać. Jeśli jednak przyjrzysz się uważnie, pod rośliną znajdziesz odchody gąsienic. Gąsienice są doskonale zamaskowane, a ich barwa, od zielonej po mniej lub bardziej brązową, zależy od miejsca, w którym żerują. Gdy mocno potrząśniesz rośliną, grube, tłuste gąsienice spadną na ziemię i wtedy możesz je usunąć.
Choroby grzybowe
Zarodniki grzybów są wszędzie wokół nas, także wokół pomidorów. Nie oznacza to jednak wcale, że pomidory zawsze chorują. Przeciwnie, są bardzo odporne. Gdy już zaatakują je grzyby, często dzieje się tak dlatego, że my, ogrodnicy, nie zapewniliśmy roślinom odpowiednich warunków albo zrobiliśmy coś źle w przekonaniu, że im pomagamy. W uprawie gruntowej grzyby rzadko są problemem, chyba że lato i jesień przynoszą same deszcze. W szklarni najczęstszym błędem jest zbyt mała ilość świeżego powietrza, bo trzymamy szklarnię szczelnie zamkniętą w przekonaniu, że będzie w niej cieplej i lepiej dla roślin. Tymczasem tworzymy ciepły, wilgotny i duszny inkubator, w którym rośliny szybko padają ofiarą wszelkich grzybów. Jeśli zawsze dbasz o to, by wilgotne powietrze mogło uciekać, najlepiej przez okna w obu szczytach szklarni, tak aby powstał lekki przeciąg, ryzyko ataku wyraźnie spadnie. Ważna jest też higiena w szklarni. Wyrwane chwasty, usunięte liście i gnijące owoce zawsze wynoś ze szklarni od razu, a nie później. W przeciwnym razie łatwo stają się źródłem, z którego rozprzestrzeniają się zarodniki grzybów.
Mączniak prawdziwy widać na liściach jako biały, później szary nalot. Istnieje wiele ras mączniaka, ale wszystkie łączy to, że są bardzo wyspecjalizowane, czyli mączniak pomidora atakuje pomidory, a nie inne rośliny. Grzyb może też pojawiać się na skórce owoców jako małe, półprzezroczyste kropki lub małe kółeczka. Te tak zwane ghost spots występują tylko na powierzchni owocu i nigdy nie wnikają w głąb. Mączniak pojawia się często pod koniec sezonu i zwykle tylko w szklarni. Dobra wentylacja często ogranicza atak, a mocno porażone liście najlepiej usunąć i wrzucić do kompostu lub zakopać.
Zarazę ziemniaka czasem myli się z mączniakiem, ale wywołują je dwa różne grzyby. Atakuje zarówno pomidory, jak i ziemniaki, a do zakażenia najczęściej dochodzi od wcześniej porażonych ziemniaków. Skutecznym sposobem uniknięcia choroby jest uprawa pomidorów i ziemniaków z dala od siebie. W szklarni zaraza pojawia się rzadko. Szkody widać zazwyczaj na pomidorach uprawianych w gruncie. Choroba przebiega zwykle szybko i gwałtownie, a rośliny w bardzo krótkim czasie całkowicie zamierają. Atak zaczyna się od brązowych plam, które szybko rozprzestrzeniają się na liściach i owocach. Sprzyja mu ciepła, wilgotna, deszczowa i parna pogoda. Gdy wykryjesz zarazę, szybko usuń zarówno porażone części, jak i całe rośliny. Wyrzuć je do śmieci, a nie do kompostu, bo łatwo przezimują do następnego roku.
Szara pleśń często pojawia się pod koniec sezonu. Ten powszechnie występujący grzyb może atakować wszystkie części rośliny, ale najczęściej poraża rany na łodydze, kikuty po liściach lub popękane owoce. W gruncie rzadko wyrządza szkody. Zagrożone są prawie zawsze uprawy w zamkniętych pomieszczeniach, takich jak szklarnie i inspekty. W szklarni trzeba dbać o dobrą higienę, bo grzyb atakuje najpierw uszkodzone lub obumierające części roślin. Usunięte pasierby, wyrwane chwasty czy obcięte liście leżące na ziemi w połączeniu ze (zbyt) wilgotnym, nieruchomym powietrzem otwierają grzybowi drogę. Najlepszym środkiem zaradczym jest wietrzenie szklarni, a jesienią okno lub drzwi zawsze powinny być uchylone, aby powietrze mogło krążyć.
Brunatna plamistość liści pomidora to choroba grzybowa, która atakuje przede wszystkim liście. Późnym latem na ich górnej stronie pojawiają się rozproszone żółtozielone plamy. Na spodniej stronie widać filcowy, brązowoszary nalot. Zwykle choroba zaczyna się na starszych liściach, ale szybko przenosi się w górę rośliny. Rozwój grzyba zależy od wysokiej wilgotności powietrza, dlatego z reguły chorują tylko pomidory w szklarni. Pomaga wietrzenie szklarni i dbanie o higienę, czyli usuwanie starszych liści, aby powietrze mogło krążyć wokół roślin. Gdy wykryjesz chorobę, szybko usuń i zniszcz porażone liście, a przed kolejnym sezonem dokładnie wyczyść szklarnię, bo zarodniki grzyba łatwo zimują. Istnieją odmiany odporne, więc jeśli brunatna plamistość liści już kiedyś dała ci się we znaki, warto uprawiać wyłącznie takie odmiany!
Plamy typu ghost spots: patrz mączniak prawdziwy
Uszkodzenia fizjologiczne
Rośliny mogą być uszkodzone lub rosnąć nieprawidłowo, choć nie zaatakował ich grzyb ani szkodnik. Takie uszkodzenia nazywa się wspólnie uszkodzeniami fizjologicznymi. Mogą wynikać z jednego lub kilku czynników albo ich połączenia, a objawy często widać dopiero jakiś czas po tym, jak do uszkodzenia doszło. Osłabione rośliny nierzadko padają ofiarą wtórnych infekcji grzybów, bakterii i owadów, co jeszcze bardziej utrudnia ustalenie pierwotnej przyczyny. Najczęstsze przyczyny uszkodzeń fizjologicznych to nieodpowiedni poziom światła, temperatury i wilgotności powietrza.
Zwijanie się liści
Na początku lata, gdy światła, ciepła i składników pokarmowych jest najwięcej, pomidory rosną bardzo intensywnie. Roślina może wtedy mieć mocno pozwijane liście w wierzchołku. Objawy zawsze dotyczą wyłącznie młodych, rozwijających się liści, żadnych innych. Nie ma powodu do natychmiastowego niepokoju, ale może to sygnalizować nieco zbyt wysoki poziom składników pokarmowych, więc warto na krótko ograniczyć nawożenie. Zwinięte liście zwykle nie wpływają negatywnie na przyszłe zbiory. Nie należy mylić tego zjawiska z atakiem mszyc ani z obecnością pyralidów. O obu tych, znacznie poważniejszych problemach przeczytasz w innych częściach artykułu.
Zielona plama przy szypułce
Górna część pomidora, najbliżej szypułki, nie wybarwia się, tylko pozostaje zielona lub żółtozielona, choć reszta owocu jest już czerwona. Przyczyną jest zbyt dużo słońca i ciepła na tej części owocu, przez co owoc nie może wytworzyć czerwonego barwnika, likopenu. Niedobór wapnia może nasilić problem. Pomaga cieniowanie szklarni podczas letnich upałów i nawożenie nawozem wieloskładnikowym.
Pękanie owoców
Późnym latem i jesienią pomidory często pękają podczas dojrzewania. Przyczyną jest zawsze to, że wnętrze owocu rośnie mocniej i szybciej, niż skórka nadąża się dostosować. Skórka staje się za mała dla pęczniejącego owocu, który w efekcie pęka. Na skalę problemu wpływa kilka czynników. Najważniejszy jest wybór odmiany, bo niektóre odmiany są pod tym względem zupełnie beznadziejne i ich owoce późnym latem zawsze pękają. Niestety bardzo rzadko taka informacja znajduje się na torebce z nasionami, więc po prostu trzeba to sprawdzić samemu.
Owoce łatwo pękają także wtedy, gdy zostawisz je na roślinie trochę za długo, choć są już gotowe do zbioru. Rozwiązaniem jest zbieranie owoców od razu, gdy dojrzeją. Kolejnym czynnikiem, który w szklarni zwiększa udział pękniętych owoców, jest wilgotność powietrza. Jeśli zawsze zostawiasz uchylone okno lub drzwi, nadmiar wilgoci będzie mógł uciekać. Warto też podlewać przed południem, aby wszystko zdążyło trochę przeschnąć przed popołudniem i wieczorem.
Niedobory składników pokarmowych
Wszystkie rośliny potrzebują składników pokarmowych w większym lub mniejszym stopniu. Niektórych potrzebują w dużych ilościach i nazywamy je makroskładnikami. Innych potrzebują tylko w niewielkich ilościach i nazywamy je mikroskładnikami. Niedobór może dotyczyć każdego z nich, a objawy u rosnącej rośliny mogą być mniej lub bardziej niejednoznaczne. Stosując dobrej jakości ziemię i regularnie podając nawóz wieloskładnikowy, ograniczamy ryzyko niedoborów do minimum. Składniki pokarmowe można dostarczać w różnej postaci, organicznej i mineralnej. W przydomowym ogrodzie zwykle lepiej sprawdza się nawożenie organiczne, bo wspiera ono makro- i mikroorganizmy glebowe, a tym samym zwiększa zdolność gleby do dostarczania roślinom tego, czego potrzebują. Regularne dodawanie do gleby kompostu, skoszonej trawy i dobrze przekompostowanego obornika to dobre sposoby na poprawę gleby zarówno w krótkim, jak i w długim okresie.
Sucha zgnilizna wierzchołkowa to nazwa uszkodzenia, które pojawia się na wierzchołku owocu pomidora. Przyczyną jest niedobór wapnia w pęczniejącym owocu, a silne objawy mogą całkowicie zniszczyć owoce. Niedobór może wynikać zarówno ze zbyt małej ilości wapnia w glebie, jak i ze zbyt nieregularnego podlewania. Zapobiegniesz temu, regularnie nawożąc rośliny nawozem wieloskładnikowym i podlewając je, zanim zwiędną. Niektóre odmiany są bardziej wrażliwe od innych i często mocniej chorują odmiany wielkoowocowe. Pomidory koktajlowe są z reguły mniej wrażliwe i rzadko wykazują objawy.
Niedobór azotu
Wszystkie rośliny potrzebują azotu (N) w większym lub mniejszym stopniu. Azot jest niezbędny, by roślina mogła wytwarzać nowe pędy, liście i łodygi. Szybko rosnące rośliny, takie jak pomidor, mają szczególnie duże zapotrzebowanie na azot, a jego niedobór od razu odbija się na kondycji i tempie wzrostu rośliny. Mówi się też o składnikach łatwo i trudno przemieszczających się w roślinie. Te określenia wskazują, czy roślina potrafi przenieść dany składnik w inne miejsce, gdzie jest on w danej chwili bardziej potrzebny. Azot łatwo się przemieszcza, więc roślina może przenosić go ze starszych liści, które wtedy żółkną, do młodszych, rozwijających się liści, które w trakcie rozwoju bardzo go potrzebują. Dobrym, wczesnym sygnałem jest więc żółknięcie dolnych, starszych liści pomidora, które oznacza, że azotu jest za mało. Możesz też ocenić liście całej rośliny: przy optymalnym poziomie azotu zawsze mają soczyście ciemnozielony kolor. Jeśli zamiast tego są żółtozielone, wskazuje to na niedobór azotu. Doraźnie pomoże podanie roślinie nawozu bogatego w azot.
Niedobór magnezu
Magnez (Mg) to składnik pokarmowy, którego potrzebują wszystkie rośliny. Przy niedoborze magnezu na liściach, zwłaszcza starszych, pojawiają się między nerwami żółtopomarańczowe, jasne, czasem brązowe przebarwienia. Liść wygląda przez to marmurkowo, a przy silnym niedoborze cały zasycha, przedwcześnie więdnie i opada. Regularne nawożenie pomidorów nawozem wieloskładnikowym wyraźnie zmniejsza ryzyko uszkodzeń.
Inne problemy
Choroby korzeni mogą się pojawić, jeśli uprawiasz pomidory w tej samej ziemi kilka lat z rzędu, co często zdarza się przy uprawie na grządkach w szklarni. Tę grupę problemów często określa się wspólnym mianem „zmęczenia gleby”. Grzybów ani innych sprawców nie da się zobaczyć gołym okiem. Chodzi o mikroskopijne organizmy, które atakują korzenie rośliny. Najlepszym rozwiązaniem jest coroczna zmiana miejsca uprawy, ale w szklarni często nie jest to możliwe. Zamiast tego poprawia się glebę, dodając sporo kompostu, dobrze przekompostowanego obornika, skoszonej trawy i tak dalej, albo wymienia się całą ziemię. Usuniętą ziemię można wykorzystać pod wszystkie inne rośliny, ale nie pod pomidory ani paprykę, bo obie te rośliny są na nie podatne.
Środki chwastobójcze, czyli herbicydy, mogą czasem trafić w niewłaściwe miejsce i wyrządzić duże szkody. Pomidory są bardzo wrażliwe na te preparaty, które oczywiście z wielu powodów trzeba trzymać z dala od roślin. W ostatnich latach dużo mówi się o substancjach obecnych w niektórych herbicydach stosowanych w rolnictwie, czyli pyralidach, które spowodowały poważne szkody w roślinach ogrodowych, w tym w pomidorach i papryce. Substancje te są bardzo toksyczne dla niektórych roślin, a porażone rośliny mają poważne uszkodzenia, na przykład mocno zwinięte wierzchołki, które wyglądają na ogólnie chore. U pomidora uszkodzenie pojawia się w stożku wzrostu na szczycie rośliny, a przy silnym zatruciu cała roślina obumiera w mniej lub bardziej rozciągniętym w czasie procesie. Gdy roślina już ucierpi, nie ma na to lekarstwa. Pyralidy są obecnie jednym z największych wyzwań dla ogrodnictwa, a udokumentowanych szkód jest wiele. Do ogrodu trafiają zawsze przez kupowane produkty, takie jak ziemia i nawozy, i to niemal zawsze ekologiczne. Jedynym sposobem, by nie wprowadzić trucizny do swojej uprawy, jest samodzielne przygotowywanie ziemi i nawozów albo całkowita rezygnacja, przynajmniej na razie, z produktów, które mogą zawierać pyralidy.